Mahathir Mohamad

دەربارەی ئەکتەر

مەهاتیر بن محەمەد (جاوی:محاضير بن محمد؛ لەدایکبووی ١٠ی تەمموزی ١٩٢٥) سیاسەتمەدار و نووسەر و پزیشکی مالیزیایە و وەک چوارەم و حەوتەمین سەرۆکوەزیرانی مالیزیا کاری کردووە. لە ساڵی ١٩٨١ تا ٢٠٠٣ و دواتر لە ساڵی ٢٠١٨ تا ٢٠٢٠ بۆ ماوەی کۆی گشتی ٢٤ ساڵ پۆستەکەی بەدەستهێناوە، بەمەش بووە درێژترین سەرۆک وەزیرانی وڵاتەکەی. پێش ئەوەی ببێتە سەرۆک وەزیران، وەک جێگری سەرۆکوەزیران و لە پۆستەکانی دیکەی کابینەدا کاری کردووە. لە ساڵی ٢٠١٨ تا ٢٠٢٢ ئەندامی پەرلەمانی لەنگاوی بووە، لە ساڵی ١٩٧٤ تا ٢٠٠٤ ئەندامی پەرلەمان بووە بۆ کوبانگ پاسو، لە ساڵی ١٩٦٤ تا ١٩٦٩ ئەندامی پەرلەمانی کۆتا ستار سێلاتان بووە، ژیانی سیاسی زیاتر لە ٧٥ ساڵی خایاندووە، لە پەیوەندیکردن بە ناڕەزایەتییەکانی دژایەتیکردنی سیاسەتی هاووڵاتیبوون بۆ غەیرە مالایەکان لە یەکێتی مالای لە ساڵانی ١٩٤٠ تا پێکهێنانی… هاوپەیمانی گێراکان تانا ئایر لە ساڵی ٢٠٢٢. مەهاتیر لە شاری ئالۆر سێتار لە شاری کیدا لەدایکبووە و گەورە بووە، لە قوتابخانەدا سەرکەوتوو بووە و بووەتە پزیشک. پێش ئەوەی لە ساڵی ١٩٦٤ بچێتە پەرلەمانی مالیزیا لە ڕێکخراوی نیشتمانی یەکگرتووی مالیز (UMNO) چالاک بووە، پێش ئەوەی کورسیەکەی لەدەست بدات، یەک خول کاری کردووە، دواتر لەگەڵ سەرۆکوەزیرانی مالیزیا تونکو عەبدولڕەحمان تووشی کێشە بووە و لە UMNO دەرکرا. لە ساڵی ١٩٧٠ کتێبی دووڕیانەکەی مەلای بڵاوکردەوە. کاتێک عەبدولڕەحمان دەستی لەکارکێشایەوە، مەهاتیر جارێکی دیکە چووە ناو UMNO و پەرلەمانەوە، و لە ساڵی ١٩٧٤ تا ١٩٧٨ پلەی وەزیری پەروەردە و لە ساڵی ١٩٧٨ تا ١٩٨١ پلەی وەزیری بازرگانی و پیشەسازی بوو، لە ساڵی ١٩٧٦ بوو بە جێگری سەرۆکوەزیران پێش ئەوەی لە ساڵی ١٩٨١ سوێندی یاسایی بخوات وەک سەرۆک وەزیران، لە شوێنی حوسێن ئۆن. لە یەکەم دەسەڵاتی مەهاتیردا، مالیزیا مۆدێرنیزاسیۆن و گەشەی ئابووری بەخۆیەوە بینی و حکومەتەکەی دەستیکرد بە تایبەتکردنی پیشەسازی بەرفراوان و زنجیرەیەک پڕۆژەی ژێرخانی بوێر. مەهاتیر کەسایەتییەکی سیاسی باڵادەست بوو، پێنج هەڵبژاردنی گشتی لەسەریەک سەرکەوتنی بەدەستهێنا و بەرپەرچی چەند ڕکابەرێکی بۆ سەرکردایەتی UMNO گرتەوە. دەسەڵاتی ناوەندی کرد لە ڕێگەی تێکدانی سەربەخۆیی دادوەری و پشتگیریکردن لە هەموارکردنەوەی دەستوور بۆ لابردنی پارێزبەندی یاسایی بۆ پاشایەتی. ئەو بەردەوام بوو لە سیاسەتەکانی لایەنگری بومیپوترا، و سەرپەرشتی چاکبوونەوەی تاڕادەیەک خێرا مالیزیای کرد لە قەیرانی دارایی ئاسیا لە ساڵی ١٩٩٧. ساڵی 1987 لەژێر ئۆپەراسیۆنی لالەنگدا چالاکوان و کەسایەتییە ئایینییە جۆراوجۆرەکانی دەستبەسەرکرد و لە ساڵی 1998دا جێگرەکەی ئەنوەر ئیبراهیمی دەستگیرکرد. تۆماری پاوانخوازی و کەمکردنەوەی ئازادییە مەدەنییەکانی پەیوەندییەکانی لەگەڵ ڕۆژئاوا ئاڵۆزتر کرد. وەک سەرۆک وەزیران داکۆکیکار بوو لە بەها ئاسیاییەکان و مۆدێلەکانی گەشەپێدان، و بە تایبەتی لە سەرانسەری جیهانی موسڵماناندا دیار بوو. مەهاتیر لە ساڵی ٢٠٠٣دا بە شێوەیەکی چاوەڕواننەکراو دەست لەکارکێشایەوە، بەڵام لە ڕووی سیاسییەوە کاریگەر بوو و ڕەخنەی لە جێنشینەکانی گرت. بەهۆی سکانداڵەکەی گەندەڵی 1MDB لە ساڵی 2016 وازی لە UMNO هێنا و پەیوەندی بە BERSATU کرد و هاوپەیمانی ئۆپۆزسیۆنی پاکتان هاراپانی کرد بۆ سەرکەوتن لە هەڵبژاردنە گشتییەکانی 2018. لە ماوەی دووەمی سەرۆک وەزیراندا، بەڵێنیدا لێکۆڵینەوە لە سکانداڵەکەی 1MDB بکات و بەرەنگاربوونەوەی گەندەڵی و کەمکردنەوەی خەرجییەکانی پڕۆژە ژێرخانییە گەورەکان. هەروەها لێخۆشبوون و ئازادکردنی ئەنوەر ئیبراهیمی مسۆگەر کرد. مەهاتیر لە ساڵی ٢٠٢٠ لە نێو قەیرانی سیاسی دەستی لەکارکێشایەوە. سەرەڕای لەدەستدانی کورسی پەرلەمانی لە هەڵبژاردنی گشتی ساڵی ٢٠٢٢دا، بەڵام لە سیاسەتدا چالاکی مایەوە و چەندین جار پەیوەندی حزبی گۆڕی. بۆچوونە سیاسییەکانی مەهاتیر لە ماوەی ژیانیدا گۆڕاون، و بەهۆی ناسیۆنالیزمی مالایی و بیروباوەڕی ئایینی ئیسلامییەوە لە قاڵب دەدرێت.